Archiwum Państwowe w Szczecinie

Pierwszy dar w ramach akcji "Pamięć Kolejowych Pokoleń"

Miło nam poinformować, że przyjęliśmy pierwszy dar w ramach akcji „Pamięć Kolejowych Pokoleń w Archiwach Państwowych” – kolekcję Pana Romana Szymańskiego.

Kontakt z p. Romanem Szymańskim udało się nam nawiązać dzięki p. Monice Kołacz, regionalistce prowadzącej grupę HISTORIE LOKALNE Bezrzecze i gmina Dobra na Facebooku.

Roman Szymański od września 1966 r. do grudnia 1972 r. pracował jako pomocnik maszynisty, a następnie maszynista w Polskich Kolejach Państwowych. Prowadził głownie wagony motorowe serii SN61. I to właśnie historii i eksploatacji tego typu pojazdów dotyczy większość zgromadzonych przez p. Romana materiałów.

Wagon motorowy serii SN61

Wagony motorowe serii SN61 zostały wyprodukowane dla PKP w liczbie 250 sztuk w latach 1960-1975 przez węgierską firmę Ganz-MÁVAG – stąd popularnie zwane są „ganzami”. Osiągając prędkość 100 km/h obsługiwały połączenia ekspresowe i pospieszne łączące Szczecin z Gdańskiem, Poznaniem, Olsztynem, Toruniem, Warszawą czy Krakowem, a także wiele tras regionalnych. Wraz z postępującą elektryfikacją sieci kolejowej w Polsce, były stopniowo wycofywane z użytku. Ostatnie pełniły służbę trakcyjną do roku 1991. Wagon SN61 mieścił 48 pasażerów, w codziennej eksploatacji ciągnął zazwyczaj 2-3 wagony doczepne, możliwa była także jazda zwielokrotniona (3 wagony motorowe plus 9 wagonów doczepnych).

Na początku lat 90. XX wieku p. Roman Szymański aktywnie zaangażował się w ratowanie wagonu SN61-183, który do DOKP w Szczecinie trafił w 1972 r., a po zakończeniu służby znalazł się w lokomotywowni Szczecin Port Centralny. Jest to jeden z zaledwie dwóch ocalałych, wciąż będących na chodzie egzemplarzy w Polsce (drugi znajduje się w skansenie w Chabówce). W 2010 r. został przejęty przez Urząd Marszałkowski Województwa Zachodniopomorskiego, zaś na początku br. roku wpisany do wojewódzkiej ewidencji zabytków. W latach 1993-2009 obsługiwał pociągi okazjonalne i turystyczne (łącznie kilkadziesiąt kursów), także na liniach na co dzień nieczynnych dla ruchu pasażerskiego, a nawet i towarowego.

O Darczyńcy i jego kolekcji

Pan Roman Szymański to pasjonat kolei i zapalony kronikarz. Spisał swoje wspomnienia ze służby na kolei oraz zgromadził szereg związanych z koleją materiałów. Wiele z nich to jego własne, skrupulatnie prowadzone bądź przepisane z oryginalnych dokumentów opracowania, schematy i mapy. W przekazanej do zasobu Archiwum Państwowego w Szczecinie kolekcji znalazły się m.in.:

wspomnienia (Trochę wspomnień i uwag osobistych),
opracowania (Historia wagonu SN61-183 i jego dzień dzisiejszy, Pociągi motowozowni Szczecin Wzgórze Hetmańskie, Kolej na Pomorzu Zachodnim 1843-2008),
mapy sieci DOKP Szczecin i całej sieci PKP,
rozkłady jazdy, dziennik służb, wykresy obsługi trakcyjnej (tzw. obiegi),
wykaz stacji DOKP Szczecin – alfabetyczny i wg linii kolejowych,
ilustracje sygnałów i znaków kolejowych.

Znaczącą część zbioru stanowią materiały dotyczące wagonu SN61: dokumentacja przyjęcia do eksploatacji na PKP, dokumentacja techniczna układów mechanicznych i instalacji elektrycznych, instrukcje obsługi i konserwacji, zdjęcia podzespołów, a także wycinki prasowe oraz korespondencja z Urzędem Marszałkowskim i spółkami kolejowymi.

Prawdziwą perełką są fotografie wykonane przez p. Romana w okresie pracy na stanowisku maszynisty na stacji w Świnoujściu w 1969 r. oraz zdjęcia i zdigitalizowane filmy (pierwotnie zarejestrowane na kasecie wideo) z okazjonalnych przejazdów, które pokazują ówczesny stan infrastruktury, w tym stacji, na nieczynnych już liniach kolejowych.

Pamięć Kolejowych Pokoleń

Pamięć Kolejowych pokoleń to wspólna akcja Archiwów Państwowych i Grupy PKP z okazji 100‑lecia Polskich Kolei Państwowych, w ogłoszonym na 2026 Roku Polskiej Kolei. Dzięki niej kolekcje takie jak p. Romana Szymańskiego nie przepadną, lecz zostaną zabezpieczone, zewidencjowane i zachowane dla potencjalnych badaczy czy pasjonatów oraz dla przyszłych pokoleń.