Archiwum Państwowe w Szczecinie

Witamy na stronie Archiwum Państwowego w Szczecinie

Zapraszamy do zapoznania się z naszą instytucją i zbiorami

czytaj więcej

Materiały archiwalne on-line

Skany materiałów archiwalnych z zasobu Archiwum Państwowego w Szczecinie

czytaj więcej

Kolekcja fałszywych źródeł ikonograficznych Gotlieba Samuela Pristaffa

Kolekcja fałszywych źródeł ikonograficznych Gotlieba Samuela Pristaffa

Kolekcja fałszywych źródeł ikonograficznych Gottlieba Samuela Pristaffa
do historii Pomorza ze spuścizny Carla Weyerganga
w zasobie Archiwum Państwowego w Szczecinie

więcej...

W październiku 1883 roku Archiwum Państwowe w Szczecinie otrzymało propozycję zakupu archiwaliów zgromadzonych przez bankiera ze Stralsundu Carla Weyerganga. Ofertę złożyła matka zmarłego bankiera, pani Weyergang, która była jedyną spadkobierczynią zmarłego syna. Kolekcję archiwaliów, składającą się z 13 pozycji inwentarzowych, początkowo wyceniono na 100 marek, jednak w toku negocjacji, które w imieniu archiwum prowadził radca rejencji stralsundzkiej Rosen, ustalono, że Archiwum Państwowe w Szczecinie przejmie omawiany zbiór za 75 marek w gotówce.

Ostatecznie archiwum w Szczecinie włączyło do zasobu zbiór Weyerganga 6 listopada 1883 roku (acc. 292/1883 nr 1-13; później w nowej księdze nabytków otrzymała numer acc. 8/1883). Archiwalia te obejmowały rękopisy i starodruki – były wśród nich przede wszystkim listy lenne i nominacje na urzędy, a także zarządzenia z XVI–XVIII wieku (poz. 1–8, 11–13). Po rozpoznaniu proweniencji zostały one włączone do właściwych zespołów, a nawet przesłane do innych archiwów w Marburgu i Magdeburgu.

Jedynie z dwóch wiązek (Convolute) zawierających rysunki i ilustracje utworzono odrębną kolekcję Carla Weyerganga, która w 1932 roku została włączona do repozytury 39, obejmującej niewielkie zbiory archiwalne i spuścizny rodowe. W 1945 roku zabezpieczona została przez polskich archiwistów i stanowi obecnie fragment zbioru Rękopisy i Spuścizny w zasobie Archiwum Państwowego w Szczecinie.

Kolekcja Weyerganga, składająca się z 40 ilustracji, dzieli się na dwie części. Pierwsza obejmuje 7 portretów wykonanych w technice miedziorytniczej - są to ilustracje do książek opublikowanych przez wydawnictwo braci Schumann w Zwickau.

Na drugą część, prezentowaną obecnie na stronie internetowej Archiwum Państwowego w Szczecinie, składają się 28 rękopiśmiennych rysunków pochodzących z XVIII wieku. Stanowią je wielobarwne i jednobarwne obrazy na papierze, przedstawiające głównie wyobrażenia dawnych mieszkańców Pomorza oraz duchownych z okresu średniowiecza z diecezji kamieńskiej.

Autorem tych rysunków jest pomorski fałszerz dokumentów pergaminowych, kronik oraz innych źródeł i pomników historycznych Gottlieb Samuel Pristaff. Był on synem pastora Christiana Pristaffa z Cottbus. Po ukończeniu studiów uniwersyteckich, podobnie jak ojciec, został duchownym i podjął obowiązki pastora na Pomorzu Pruskim. Ze względów obyczajowych (uwiódł żonę proboszcza) musiał opuścić potajemnie zajmowane stanowisko adiunkta w parafii w Karcinie koło Trzebiatowa. Schronienie znalazł w Gdańsku, skąd jednak w 1726 roku deportowano go do Prus i wcielono do wojska. Ze względu na problemy zdrowotne (gruźlica płuc) w 1732 roku opuścił szeregi armii i osiadł w Anklam. Stąd nawiązał kontakty naukowcami pobliskiego uniwersytetu w Greifswaldzie, przede wszystkim profesorami Albertem Georgiem Schwarzem i Augustem Balthasarem, a także innymi osobistościami. G.S. Pristaff był Serbołużyczaninem, znał także język polski i kaszubski - m.in. z tego powodu uznano go za znawcę pamiątek przeszłości. Podczas odbywanych podróży po Pomorzu na zlecenie naukowców uniwersyteckich wyszukiwał różne zabytki z przeszłości Pomorza, w tym dokumenty, kroniki, obrazy, rysunki, inskrypcje, napisy runiczne, monety, mapy i widoki. Niejednokrotnie, gdy nie mógł sprostać zamówieniom, dokonywał fałszowania źródeł historycznych, samodzielnie wykonując „nieznane dotąd” dyplomy średniowieczne, kroniki, ilustracje, a także ikonograficzne przedstawienia nieistniejących pomorskich pomników kultury materialnej. Część z nich podpisywał swoim pseudonimem Adam Grschovium. W ciągu 4 lat działalności (zm. 10 stycznia 1736 roku) G.S. Pristaff wykonał wiele fałszerstw wszelkiego rodzaju źródeł do dziejów Pomorza w średniowieczu, a także XVI i XVII wieku. Choć większość z tych oszustw została dość szybko odkryta, m.in. przez samego profesora A.G. Schwarza, a przede wszystkim J.K.K. Oelrichsa (1770), to jeszcze wiele z nich uznawana była za autentyczne w drugiej połowie XIX wieku.

Wśród fałszowanych obiektów znajduje się seria rysunków przedstawiająca najdawniejszych mieszkańców Pomorza, duchownych pomorskiego Kościoła i oraz pomniki kultury, w tym świątynię Światowida w Arkonie. Pochodzić one miały – według G.S. Pristaff`a – z nieznanego egzemplarza Kroniki Słowian Helmolda, ze zbiorów Biblioteki Elektorów Saksońskich w Dreźnie, a przede wszystkim z wymyślonych przez niego kronik Lazio, Marstalleri czy mnicha Barnharda z wyspy Rugii. W rzeczywistości były fantazjami samego autora tych ilustracji.

Szerzej o działalności Gottlieba Samuela Pristaffa czytelnik może przeczytać w opracowaniach: J.K.K. Oelrichs, Ausführliche und zuverlässige Nachricht von zweenen pommerschen, historischen, diplomatischen und geographischen Betrügern Christoph Stentzel Janikowskz und M. Gottlieb Samuel Pristaff, [w:] J.K.K. Oelrichs, Historisch – Diplomatische Beiträge zur Geschichte der Gelehrtheit besonders im Herzogthum Pommern, Theil 2, Berlin 1770, s. 94–124; ostatnio w języku polskim: B. Popielas-Szultka, Pristaffiana bukowskie datowane na XIII i XIV wiek, „Rocznik Koszaliński” Nr 23 (1993), s. 23–34.

Archiwum Państwowe w Szczecinie serdecznie dziękuje za konsultacje Uwe Rodigowi z Landesarchiv w Greifswaldzie oraz prof. Zygmuntowi Szultce.